bovenfoto

Columns:

Sinds april 2006 is er elke week de natuurcolumn 'Ontdek de Flora en Fauna van de Haarlemmermeer' verschenen in de Hoofddorpse Courant.
Deze column heeft ten doel belangstelling voor de verrassende verscheidenheid van planten en dieren in onze leefomgeving te wekken.

 

Hieronder staat de column van deze week en daar onder kunnen alle tot dusver verschenen columns opgevraagd worden. U kunt deze selecteren en sorteren op categorie, onderwerp, het jaar en de tijd van het jaar. Combinaties zijn ook mogelijk. Ga naar de oudere columns

florafauna

hondskruid, 25 jul 2020

 hondskruid1

Hondskruid klinkt niet echt aantrekkelijk. Toch zit er achter deze naam een fascinerend verhaal. Hondskruid is nl een orchidee. En niet zo maar 1. Bij orchideeën denken veel mensen aan tropische orchideeën die je in de winkel kunt kopen. Maar ook in Nederland komen ca 70 soorten orchideeën voor. En daarbij denken de meest mensen dan aan Limburg, want op de kalk van Limburg komen zo’n 60 soorten voor. Wat meestal niet bekend is, is dat in onze ‘kale landbouwpolder’ die steeds meer met woningen en kantoren wordt gevuld misschien wel meer orchideeën voorkomen dan in Limburg. Nog pas 2 weken geleden heb ik een fietstocht langs een veld met ca 1 miljoen orchideeën gehouden. Tot op heden hebben we in de Haarlemmermeer 14 soorten gevonden. Dat komt omdat we een oude waddenbodem hebben, waar nog schelpen (kalk) inzit, de oude zandbanken zijn voedselarm en

beetje brakke kwel helpt ook. Van die 14 soorten is hondskruid een van de zeldzaamste.

Bijzonder

De eerste plant werd een jaar of 10-15 gelden ontdekt in Beukenhorst aan de kruisweg. Die werd geplukt. Een jaar of 8 gelden verscheen er 1 ook in Beukenhorst aan de Kagertocht, die na 2 jaar werd ook werd geplukt. Nu is er een heel veldje gevonden in het Groene Carre Zuid. De plek werd ontdekt en gefotografeerd door Ruud Luntz, Waarvoor dank.

Helaas is in 2017 aan de meeste orchideeën de status van beschermde soort ontnomen. Dat kwam project ontwikkelaars beter uit en onze overheid luistert ‘goed’ naar de samenleving.

Waar

Hondskruid houdt van zonnige plekken op zand-, leem- of kleibodem. Het komt voor rond de middellandse zee en in Europa tot Noord-Duitsland, Schotland, en Ierland. In Nederland is de plant zeer zeldzaam en komt voor in Zuid-Limburg, Zeeland, in de duinen bij Wijk aan Zee en Noordwijk aan Zee en in het westen van het land op opgespoten braakliggende industrieterreinen. Wellicht door de klimaatverandering is de soort aan een gestage opmars bezig. Dat is dus ook in onze polder te merken.





Meldingen van bijzondere dieren en planten kunt u doorgeven aan info@stichtingmeergroen.nl .

Persoonlijk kan Franke van der Laan u te woord staan op werkdagen tussen 9:00 en 12.30
en op woensdag tot 17:00 uur op Meijerslaan 17 in Heemstede.


Oudere columns:

 

SELECTIEMENU; selecteer op:

categorie
en/of
titel zoekterm

Zoek op titel, vul (een
gedeelte ervan) in:

en/of
maand
en/of
jaar
 
 

SORTEREN: klik op de kopjes in de titelbalk om de sortering te veranderen

 

Blz [ 18 ] Ga naar vorige<<… 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 …>> volgende

thumb

categorie: titel: datum: maand:

open/dicht

 zwarteelzenvlag3bomenZwarte Els (3)17 nov 2012november

Zwarte Els (3), 17 nov 2012

 zwarteelzenvlag3

Als reactie op de columns over de zwarte els kreeg ik een aantal meldingen van Lou van der Linde, een natuurfotograaf met een scherp waarnemingsvermogen. In de Groene Weelde kwam hij op en bij de els 2 organismen tegen die beide zeldzaam tot zeer zeldzaam en er nauw verbonden mee zijn.

Elzenvlag

De zwarte els vormt houtige, eivormige vrouwelijke vruchten, ook wel elzenproppen genoemd, die eerst groen zijn en later bruin tot zwart worden. In de winter maakt de boom een zwarte indruk door zijn donkere schors en de elzenproppen, vandaar zijn Nederlandse naam. Op deze elzenpropjes kan soms een gal worden aangetroffen. Deze gal wordt veroorzaakt door een parasitaire schimmel. Deze vestigt zich via sporen in het jonge vrouwelijk elzenkatje. De schimmel zorgt ervoor dat één van de schutbladen

van het elzenkatje een abnormaal groeipatroon vertoont en enkele centimeters lang kan worden. Dit vreemd verschijnsel kreeg de mooie en passende Nederlandse naam 'Elzenvlag' (foto). Heksenbezems in berken worden op soortgelijke wijze door een schimmel veroorzaakt. Deze schimmels produceren of remmen groeihormonen, die de plant aanzetten tot per schimmelsoort karakteristieke uitgroeisels. Elzenvlaggen zijn in de winter bruin gekleurd. In het begin van de zomer is de elzenvlag frisgroen, later geel tot roze, oranjerood tot paarsachtig(zie inzet in foto) . In het najaar wordt de gal net zo bruin of zwart als het rijpe elzenkatje. Op het wimpelvormig uitsteeksel van de elzenvlag ontwikkelen zich dan nieuwe schimmelsporen die door de wind worden verspreid, waarna een nieuwe schimmelcyclus kan starten. Tijdens de wintermaanden blijft enkel de zwarte vlag aan de elzenprop over. Elzenkrulzoom De elzenkrulzoom is een paddenstoel die een symbiotische relatie met de els heeft. Zijn zwamdraden ontvangen suikers van de boom en leveren mineralen terug.(Zie inzet in foto)

Waar

Beide soorten groeien op of aan de voet van elzen langs het voetpad tussen de Big Spotters Hill en de golfbaan.

 zwarteels2bomenZwarte Els (2)10 nov 2012november

Zwarte Els (2), 10 nov 2012

 zwarteels2

Naast de wortelknollen heeft de els nog meer bijzondere eigenschappen. Bij doorzagen, kleurt het witte hout na 5 minuten sterk oranjerood (foto met inzet blad, katjes en elzenproppen). De achtergrond daarvan heeft een anologie met menieverf. Die verf gaat roestvorming op ijzer tegen. Nu groeit de els altijd met zijn voeten in het water en daar liggen permanent schimmels op de loer om het hout aan te tasten. De rode kleur bestaat uit een ijzerverbinding die aan de lucht rood kleurt. De els maakt deze ijzerverbinding die schimmelwerend werkt op dezelfde manier als menieverf. Elzenhout heeft geen hoge kwaliteit. Het is zacht en kan makkelijk bewerkt worden. Maar onder water (buiten bereik van zuurstof) is het bijzonder duurzaam. De palen waar Amsterdam op gebouwd is, bestaan vooral uit elzenhout. Elzen zijn sterke bomen die weinig ziekten en plagen kennen. Een vaste begeleider van de els is het elzenhaantje. De kever leeft ook op de populier, hazelaar en wilg. Elzenhaantjes overwinteren op de grond onder

bladeren en afgestorven plantenresten. Van april tot juni komen ze voor op de bladeren van de els. Hierin worden ronde tot langwerpige gaten gevreten. De vrouwtjes leggen tot 1000 oranje eitjes aan de onderkant van een blad. Uit de eitjes komen na 5-14 dagen olijfgroene, later zwart wordende keverlarven, die zich na 3 weken, vanaf juli, op de grond onder afgestorven plantenresten gaan verpoppen. Na 8-11 dagen komt de nieuwe generatie kevertjes uit. Een ander insect dat in of bij elzen kan worden aangetroffen is de tot 8 cm lang vingerdikke wilgenhoutrups. Deze kan in 2-3 jaar zoveel gaten in het hout vreten dat de boom kan breken. De vraatopeningen van deze rups ruiken naar azijn. Uit de rups komt de wilgenhoutvlinder.

Waar

Elzen horen bij de berkenfamilie. Ze hebben beide lange hangende mannelijke katjes, die zeer veel stuifmeel produceren tbv windbestuiving. Elzen komen verspreid voor op het noordelijk halfrond.

 zwarteelswortelknolvers2

 zwarteels1frankiaalnibomenZwarte Els (1)3 nov 2012november

Zwarte Els (1), 3 nov 2012

 zwarteels1frankiaalni

Een Heimanshof vrijwilliger bracht vorige week een paar curieuze ondergrondse wortelknollen mee uit zijn tuin. Voor een truffel waren deze knollen te los van structuur. Deze ondergrondse woekering leek wel wat op een heksen bezem in een berk. Navraag leerde dat deze knollen afkomstig waren van de wortels van een de algemeenste bomen van Nederland: De zwarte els. Sommige ervan waren zo groot als een mannenvuist (foto) De els tref je heel veel bij oevers aan. Dat komt omdat de zaadjes uit de 'elzenpropjes' op het water tegen de oever drijven en daar kiemen. Zoals altijd zit er achter zowel de wortelknolletjes, maar ook achter de zwarte els een interessant verhaal. Eerst de knollen. Deze worden door de boomwortels gevormd als verblijfplaats van een speciale soort bacteriën. In feite heeft de els (net als de meest vlinderbloemigen) al miljoenen jaren een soort 'veeteelt' ontwikkeld. De boom voorziet deze bacteriën, die alleen een Latijnse naam hebben

(Frankia alni) met een schuilplaats en voedsel in de vorm van suikers en zetmeel. In ruil daarvoor leggen deze bacteriën stikstof uit de lucht vast. En deze stikstof komt beschikbaar voor de boom. Stikstof in de vorm van nitraten is de belangrijkste bouwstof voor eiwitten. Voor een boom die aan de waterkant groeit is dit een belangrijk ecologisch voordeel. Oevers zijn vaak nat en zuurstofloos en onder zuurstofloze omstandigheden treedt verzuring van de grond op waardoor organisch materiaal niet verteerd en er dus weinig of geen mineralen en stikstof beschikbaar komen. In feite heeft de els met deze wortelknollen een eigen kunstmestfabriekje te beschikking, dat dit probleem oplost en waarmee de els dus goed kan concurreren met anders soorten. Zo heeft elke soort kwaliteiten die hem in staat stellen om te overleven onder speciale of minder speciale omstandigheden. Dat elzen stikstof in de grond brengen, is vaak bovengronds te zien aan de rijke ondergroei van brandnetels en bramen. Volgende week meer over de els.

 zwarteelshout

 berkenboleetpaddenstoelenBerkenboleet27 okt 2012oktober

Berkenboleet, 27 okt 2012

 berkenboleet

De modder-race in de Groene Weelde heeft zijn sporen achtergelaten. Een deel van het parcours liep dwars door de door MEERGroen beheerde orchideeënweide en zelfs dwars over de door ons aangelegde ringslangen broedhoop. Enigszins gealarmeerd ben ik gaan kijken hoe groot de schade was. Het leek er op dat de modderfiguren weinig oog hadden voor ecologische pareltjes. Gelukkig waren de ringslangen-eieren al uitgekomen en zijn de meeste orchideeën al weer ondergronds gegaan. De controletocht leverde (zoals meestal) wel een onverwachte verrassing op. Tientallen soorten paddenstoelen, waarvan de berkenboleet de leukste was. In de Haarlemmermeer heb ik al eekhoorntjesbrood, kastanjeboleet en inktboleet gevonden, maar dit was een nieuwe boletensoort. Boleten zijn bekend uit de keuken omdat bijna alle soorten eetbaar en smakelijk zijn. Het zijn vaak forse exemplaren die meer dan een

kilo per stuk kunnen wegen en in goede staat tientallen euro’s/kilo kunnen opbrengen.

Bijzonder

In Nederland komt een 30-tal soorten boleten voor, waarvan alleen al de berkenboleet een stuk of tien ondersoorten of variëteiten kent, zoals zwarte, de witte en de oranje berkenboleet. De berkenboleet heeft zich gespecialiseerd in het leveren van diensten aan berken. Op dezelfde manier zijn er ook elzen, populieren, eiken en kastanjeboleten. Bv het eekhoorntjesbrood is minder soortspecifiek en groeit bij eiken, lindes, andere loof- en zelfs naaldbomen.

Waar

De nauwe band van de boleten met bomen gaat verder dan dat ze er vlak bij groeien. Ze hebben een intense en wederzijds voordelige relatie. De boleten vormen dichte netten van zwamdraden om de wortels van een specifieke soort of een groep van boomsoorten en wisselen onderling voedsel uit. De bomen leveren suikers of zetmeel en de boleten maken mineralen en water beschikbaar uit de grond waar de boom zelf niet bij kan. Deze symbiose stelt hen beiden in staat op voedselarme of droge plaatsen te groeien waar dat anders niet lukt.

 plattetonderzwampaddenstoelenPlatte tonderzwam19 okt 2012oktober

Platte tonderzwam, 19 okt 2012

 plattetonderzwam

Platte tonderzwam Op onze zoektocht naar monumentale bomen troffen we op een van de oudste en meest indrukwekkende bomen van de polder ook een serie indrukwekkende paddenstoelen aan. Het betreft de 180-250 jaar oude beuk op het terrein van gemaal Buitenkaag (de bronnen zijn niet duidelijk). De platte tonderzwam is een veeg teken. Net als de reuzenzwam van vorige week tast deze zwam het kernhout van de boom aan en veroorzaakt witrot, waarbij zowel lignine als cellulose afgebroken wordt. Op den duur zal de boom het afleggen tegen de schimmel, maar dit proces kan tientallen jaren duren. De tonderzwammen kunnen via een beschadiging de boom binnendringen, leven tientallen jaren als parasiet in en op de boom en leven als de boom dood is nog door tot hij helemaal verteerd is. De tonderzwammen van deze boom zitten helemaal aan de voet (zie foto) en dat

wijst op ’slordig’ maaiwerk in het verre verleden.

Bijzonder

De meeste paddenstoelensoorten komen snel op als het hun tijd is en zijn even snel weer verteerd. De groep waartoe de tonderzwammen behoord is letterlijk uit ander ’hout’ gesneden. De zwammen verhouten en vormen meerjarige vruchtlichamen waar elk jaar een nieuwe rand aan groeit. Deze vruchtlichamen (tot 50 cm) produceren in grote hoeveelheden sporen in buisjes die bijna alleen met een loep te zien zijn. De tonderzwammen ontlenen hun naam aan het feit dat zijn in vermalen (en voorbewerkte) vorm het brandbare en smeulende poeder vormden in tondeldozen, waarmee de mens zich behielp voor de opkomst van lucifers. Ook Ötzi, de 5300 jaar oude ijsmummie uit de Alpen, had een stuk tonderzwam bij zich. Het tot poeder slaan van tonderzwammen levert als bijproduct een soort vilt op, waar in midden en Zuid- Oost Europa hoeden van gemaakt worden.

Waar

De platte tonderzwam is een van de meest voorkomende zwakteparasieten, die een langzame dood garandeert van vele boomsoorten, die door ouderdom of beschadigingen weinig weerstand hebben. De soort komt met name veel op beuken voor.

 reuzenzwampaddenstoelenReuzenzwam13 okt 2012oktober

Reuzenzwam, 13 okt 2012

 reuzenzwam

In het Oude Buurtje van Hoofddorp, werd ik attent gemaakt op een bijzonder fraai exemplaar van een indrukwekkende paddenstoel: de reuzenzwam. Deze groeide op een beuk van ca 100 jaar oud in de buurt van bejaardenhuis Horizon. Net als een elfenbankje bestaat deze soort uit horizontale "flappen" die aan de onderkant vol zitten met buisjes waar sporen uit komen. De reuzenzwam heeft dus geen lamellen zoals veel "gewone"paddenstoelen onder hun hoed hebben. Er kunnen vele "flappen" boven elkaar zitten, die allemaal uit hetzelfde punt groeien, maar het meest indrukwekkende is, dat ze met gemak 40- 80cm en soms wel 200 cm breed kunnen worden. Deze reuzenzwam was nog volop in de groei en de grootste "flappen"waren ca 50 cm in omvang (foto). Kenmerkend voor de reuzenzwam is dat verschillende bundels zwammen op de stam en op de wortels rond de boom groeien.

Bijzonder

Het effect van een reuzenzwam op de boom heet witrot: een lichtgekleurde vermolming van het kernhout.

Over een aantal jaren kan de boom daardoor hol worden. De meningen zijn verdeeld over het feit of dit de ondergang van de boom kan betekenen. De zwam tast nl alleen vooral het niet functionele kernhout van de boom aan en niet het levende hout aan de buitenkant. Sommigen stellen dat de holle pilaar van een aangetaste boom beter in staat is (b.v. stormen) te overleven, dan een massieve stam. De reuzenzwam is niet de lekkerste paddenstoel omdat hij licht zuur smaakt, maar wordt bv in Japan wel gegeten, vooral de jonge exemplaren. Kenmerkend voor de reuzenzwam is dat hij bij aanraken of beschadigen snel zwart kleurt. De reuzenzwam produceert veel sporen. In zijn meest productieve fase van een maand of 5, soms wel 5 miljoen per minuut. Die kunnen als een soort mist of stof worden waargenomen.

Waar

Reuzenzwammen groeien altijd aan de voet van hardhout loofboomsoorten zoals eik, beuk, iep e.d. en soms op naaldbomen. Ze komen in het hele noordelijk halfrond voor in de gematigde streken.

 reuzenzwam2

 gewonefopzwampaddenstoelenGewone Fopzwam6 okt 2012oktober

Gewone Fopzwam, 6 okt 2012

 gewonefopzwam

Met alle regen van de afgelopen tijd zijn we volop in de paddenstoelentijd terecht gekomen. Graag attendeer ik u op de eindeloze variatie aan paddenstoelen die er buiten te vinden zijn. Deze week graag uw aandacht voor een vrij kleine soort, die soms massaal tussen het gras op voedselarme grond te vinden is. De hoeden waren ca 3-5 cm in doorsnede en de hoogte van de steel was 5-8 cm. Ik vond er een paar duizend (!) tussen de wilgen- en berkenopslag in de orchideeënkuil op het Groene Carré langs de N201 ten oosten van de Hoofdvaart. Het paddenstoeltje viel op door zijn grote aantallen, maar ook de opvallend prettig roze kleur van de hoed. Zijn curieuze naam is de Gewone Fopzwam. Er bestaan ook andere fopzwamsoorten, nl de prachtig violette Amethist zwam (of rode kool zwam), de gekroesde fopzwam, de geschubde fopzwam en zo zijn er nog wel een paar. Deze zwammen heten fopzwammen

omdat ze een i.t.t. andere soorten een zeer grote variatie in hun uiterlijk kunnen vertonen. Dat geldt zowel voor de kleur en voor de vorm. Onze fopzwammen hadden een roze-rode kleur en een diepe kuil in het midden van de hoed, maar er zijn ook bijna bruine soorten die een bolle hoed hebben.

Bijzonder

De misvatting dat de meeste paddenstoelen giftig zouden zijn is gunstig voor het voortbestaan van de zeldzamere soorten, maar klopt niet. Heel veel paddenstoelen zijn juist eetbaar, wat niet wil zeggen dat ze altijd zo lekker zijn als eekhoorntjesbrood. Ook in het geval van onze Fopzwam geldt dit. Met name het hoedje van deze soort is goed eetbaar. Door zijn kleine omvang geldt dat je er wel wat moet voor moet doen om er een maaltijd voor bij elkaar te zoeken. Maar ja: als er duizenden staan - Mij smaakten ze wel.

Waar

Fopzwammen zijn niet alleen lastig te determineren op hun uiterlijk. Ook hebben ze een onduidelijk voorkeursbiotoop. Ze komen voor in droge heide en bosbiotopen maar ook zoals in ons geval in een vrij drassige kuil. Zolang de grond maar niet te voedselrijk is.

 zadelzwampaddenstoelenZadelzwam4 okt 2012oktober

Zadelzwam, 4 okt 2012

 zadelzwam

In september is de buitentemperatuur nog tegen de 20 graden en begint de hoeveelheid neerslag toe te nemen. Dat zijn ideale omstandigheden voor slakken, bacteriën en schimmels die de in de zomer opgebouwde biomassa te lijf gaan. In deze periode waarin de groeikracht van verse groene planten afneemt, is het afbraakproces van bladeren, hout en humus op zijn hevigst. Het meest zichtbare kenmerk daarvan is, dat er overal paddenstoelen opduiken. Paddenstoelen zijn de zichtbare bovengrondse voortplantingsorganen van de schimmeldraden die zich onder de grond of in hout bevinden. Er zijn inmiddels 6000 soorten schimmels ontdekt in Nederland. Een bijzonder opvallende soort (zie foto) viel op langs de Hoofdvaart west tussen Lijnden en Hoofddorp. Hij groeide in een 100-jarige kastanjeboom die er duidelijk niet beter van werd. Het was een zadelzwam waarvan drie bundels met een oppervlakte van

een grote waaiervormige pannenkoek uit de stam staken. Er zijn 4 hoofdgroepen van paddenstoelen: soorten waarvan de sporen aan lamellen onder de hoed groeien, soorten waarvan de sporen in buisjes onder de hoed groeien, soorten waarvan de sporen op de oppervlakte van een gewelfde hoed groeien en bolvormige stuifzwammen waarvan de inhoud van de paddenstoel geheel in sporen uit elkaar valt. De zadelzwam behoort bij de buisjesvormende groep. Een opvallend kenmerk zijn de donkerbruine schubben die bij jonge exemplaren in concentrische cirkels op de hoed zitten (inzet)

Bijzonder

De zadelzwam is een van de grootste soorten in Nederland en leeft op hout van loofbomen, met een bijzondere voorkeur voor iep en beuk. Hij vormt zowel in het voorjaar als in de herfst nieuwe vruchtlichamen. De paddenstoel ruikt melig en is eetbaar zolang hij niet verhout is.

Waar

De zadelzwam groeit zowel op dood hout, maar kan zich via een boomwond ook nestelen in een levende boom als parasiet. Bij deze kastanje was dat gebeurt en de kastanje gaat dat niet overleven. De zadelzwam is een algemene soort in Nederland.

 kardinaalsmutsplantenKardinaalsmuts21 sep 2012september

Kardinaalsmuts, 21 sep 2012

 kardinaalsmuts

De kardinaalsmuts is een tot 2.5 m hoge struik. In september verschijnen er felrode vruchtjes met feloranje zaden, die lijken op de muts van een kardinaal (foto). De vruchten zijn giftig voor de mens, maar konijnen, geiten en ezels hebben er geen last van. Het gif uit de schillen van de zaden werd vroeger gebruikt om hoofdluis te bestrijden. De takken en twijgen zijn opvallend groen met kenmerkende kurkribbels.

Bijzonder

De struik is de enige voedselbron voor de rupsen van de grote kardinaalsmuts-stippelmot. De geelzwart gespikkelde rupsen daarvan weven in mei talloze spinsels terwijl zij de struik volledig kaalvreten. De rupsen zijn in de spinsels goed beschermd tegen eventuele vijanden, maar eigenlijk is dat niet eens nodig. Voor vogels zijn ze giftig. In de 2e helft van juni komen de rupsen in grote hoeveelheden

aan spinseldraden uit de bomen zakken. De rupsen kruipen de grond in en verpoppen daar. In augustus komen de vlindertjes te voorschijn. Het zijn kleine, tere dieren met witte vleugels met zwarte stippen, vandaar hun naam: stippelmotten. De kaalgevreten struiken vallen op, maar het kan geen kwaad: De verpopping vindt plaats voordat de bomen en de struiken voor de 2e maal uitlopen, rond 21 juni, het feest van Sint Jan. Dit 2e lot van een boom of struik heet dan ook het Sint Janslot. En half juli is er niets meer dat herinnert aan de kaalgevreten struiken. Het taaie, gele hout met fijne poriën is kernloos en geschikt om er houtskool van te maken, voor draaiwerk, de bouw van muziekinstrumenten en om zijn mooie kleur als inleghout. Het hout werd vroeger gebruikt voor het vervaardigen van spinspoelen. De Engelse naam ’spindle tree’ is hiervan nog afgeleid. De bast bevat een melksap dat vroeger als een voorloper van rubber werd gebruikt.

Waar

170 kardinaalsmutssoorten komen voor in Europa, Azië, Australië, Noord- Amerika en Madagaskar. De gewone kardinaalsmuts komt bij ons vooral in de duinen voor, liefst op plaatsen met een kalk- en humusrijke grond.

 karmozijnbesoosterseplantenKarmozijnbes16 sep 2012september

Karmozijnbes, 16 sep 2012

 karmozijnbesoosterse

De plant die in september opvalt, is de karmozijn bes. Er zijn 2 soorten: de Oosterse met 8 meeldraden per bloem en rechtopstaande bloemtrossen en bessen en de Westerse met 10 meeldraden en hangende trossen. Het zijn sterke plant die nauwelijks worden aangevreten. Karmozijn is geen alledaags woord. Karmozijn staat voor een interns steenrode kleur. Dat is de kleur die van de bessen verkregen kan worden. Die kleur wordt verkregen uit tot 30 cm lange kolven van blauwzwarte bessen. De zaden in de bes en de wortels zijn giftig.

Bijzonder

Karmozijnbessen bezitten ondanks de giftige zaden een groot aantal geneeskrachtige eigenschappen. De te gebruiken dosis is daarbij belangrijk. Van oudsher wordt karmozijnbes gebruikt ter bestrijding van reuma, astma, dysenterie en aambeien. Er wordt onderzoek gedaan naar bestanddelen

in karmozijnbessen die een remmende uitwerking lijken te hebben op het HIV-virus. De plant en bessen zouden ook een fatale uitwerking hebben op slakken. Franse wijnboeren gebruikten karmozijnbes om minder goede wijn meer smaak en kleur te geven. Deze methode was overigens riskant en daarom illegaal. Tegenwoordig wordt het bessensap nog wel gebruikt om limonades en vruchtensappen een donkerrode kleur te geven. Indianen gebruikten het sap als verfstof. De eerste Europese immigranten in Amerika leerden van hen dat karmozijnbes een zeer goede natuurlijke inkt gaf. Een bewijs daarvan is dat heel wat documenten uit die tijd nog goed leesbaar zijn. De dikke penwortels zitten vol met zeepstoffen. Fijngesneden wortelstukjes meekoken in het vuile waswater geeft een helderwitte schone was.

Waar

Karmozijnbessen zijn niet echt inheemse soorten, maar zoals veel geïntroduceerde ’allochtonen’ doet hij het uitstekend en lijkt het een blijvertje. De plant zelf is niet helemaal winterhard en verdraagt geen vorst van meer dan 10 oC, maar de zaden wel. In halfschaduw en schaduw groeit de soort het best. Op een voedselrijke bodem kan de plant 1-3 m. hoog worden.

 aronskelk2gevlekteplantAronskelk (2)9 sep 2012september

Aronskelk (2), 9 sep 2012

 aronskelk2gevlekte

De naam aronskelk dankt de plant aan de bloemknots, die deed denken aan de staf van de Joodse hogepriester Aäron (foto). Die van de gevlekte aronskelk is paars of grijs; die van Italiaanse aronskelk geel. Als de vrouwelijke bloemen rijp zijn voor bestuiving, geeft de bloem een sterke geur af van gegiste vruchten en rottend vlees, die vliegen aantrekt. Die vinden geen houvast op het spiegelgladde schutblad en storten neer in de diepte van de bloem. Ter hoogte van de insnoering bevinden zich stamperharen, die naar beneden wijzen. Onder dit hekwerk bevinden de mannelijke (meeldraad-) bloemen. Daaronder de zitten de vrouwelijke (stamper-) bloemen. De insecten vallen wel door het hekwerk naar beneden maar ze kunnen niet uit de zak ontsnappen. De wand van de ketel is door olie ook te glad om omhoog te klimmen. De insecten lopen heel

druk rond en hun hele lichaam raakt besmeurd. De 2e bloeidag gaan de helmknoppen open en stuifmeel daalt neer op de kleverige vliegjes. Kort daarop verschrompelt het 'hekwerk'. Ook is de wand van de schede minder glad dan in het begin. Vol met stuifmeel verlaten ze de bloem. Als de vliegjes verdwenen zijn, buigt het spitse schutblad zich over de bloemkamer en is dit tegen regen beschermd. De vliegjes, niets wijzer geworden, vliegen dadelijk naar een 2e aronskelk en bevruchten daar de stampers met het stuifmeel dat ze van de vorige bloem meebrachten. Doordat de vrouwelijke bloem bevrucht wordt voordat de mannelijke bloem het stuifmeel prijsgeeft vindt er altijd kruisbestuiving plaats. Opmerkelijk is dat de bloemknots een aanzienlijke hoeveelheid warmte produceert. De temperatuur kan tijdens deze verhitting wel oplopen tot 15 °C boven de omgevingstemperatuur. Dit is met de hand te voelen.

Waar

Aronskelken zijn vrij algemeen in tuinen en bosplantsoen op vochtige, vrij voedselrijke grond. De gevlekte aronskelk is inheemse en de Italiaanse aronskelk komt uit het Middellandse zeegebied en is hier ingeburgerd als stinsenplant.

 aronskelk1plantenAronskelk (1)1 sep 2012september

Aronskelk (1), 1 sep 2012

 aronskelk1

Op dit moment staan er in tuinen vaak ’reuzenlollies’ (zie foto). Aan de bessen is niet te zien of ze van de inheems gevlekte aronskelk of van de Italiaanse aronskelk behoren. De aronskelk is een goed voorbeeld van de vergeefse moeite die wij mensen doen, om de natuur in hokjes in te delen. De gevlekte aronskelk is nl een plant die maar in 20- 50 % van de gevallen vlekken heeft. Je herkent de gevlekte aronskelk vooral aan het feit dat deze noordelijke soort weet wat strenge winters zijn. Daarom sterven zijn bladeren in de winter af en komen de eerste bladeren pas boven de grond in maart. De Italiaanse aronskelk heeft wit geaderde bladeren. Deze soort heeft niet geleerd om onder de grond te blijven en heeft bladeren die al van af december boven de grond staan (en die bevriezen dan ook soms). Het wordt nog lastiger doordat de gevlekte en de Italiaanse

aronskelk onderling kunnen kruisen. Er bestaan dus geaderde aronskelken met bladeren die in de winter onder de grond blijven en gevlekte aronskelken die dan boven de grond blijven. Soort kenmerken zijn dus niet zo absoluut als taxonomen zouden willen en dat geldt vaak in de natuur. Alle tussenvormen komen in De Heimanshof voor.

Bijzonder

Het blad van de Italiaanse Aronskelk is pijlachtig van vorm; dat van de Gevlekte Aronskelk is enigszins afgerond. Het blad van aronskelk zit vol met uiterst scherpe, naaldvormige kristallen. Slakken stoppen daarom ook al heel erg snel met het aanvreten van deze ogenschijnlijk aantrekkelijke groene bladeren. Als de bomen in blad komen en het donker wordt op de bosbodem verwelken de bladeren. Aronskelken behoren tot de meest ontwikkelde plantenfamilies, vergelijkbaar met orchideeën. De ’bloem’ van de aronskelk is een complexe bloeiwijze. Het omhullende spits toelopende schut blad van de ’bloem’ omhult een zichtbare knotsvormige bloemkolf en daaronder onder een insnoering een afgesloten kamer met vrouwelijke bloemen onder en mannelijke bloemen bovenaan. Volgende week meer.