bovenfoto

Columns:

Sinds april 2006 is er elke week de natuurcolumn 'Ontdek de Flora en Fauna van de Haarlemmermeer' verschenen in de Hoofddorpse Courant.
Deze column heeft ten doel belangstelling voor de verrassende verscheidenheid van planten en dieren in onze leefomgeving te wekken.

 

Hieronder staat de column van deze week en daar onder kunnen alle tot dusver verschenen columns opgevraagd worden. U kunt deze selecteren en sorteren op categorie, onderwerp, het jaar en de tijd van het jaar. Combinaties zijn ook mogelijk. Ga naar de oudere columns

florafauna

Kweepeer en Merels, 7 okt 2018

 kweepeer

Nog nooit heb ik zoveel reacties op een column gekregen als de vorige over merelsterfte. Helaas niet genoeg om duidelijkheid te krijgen of dat Usutuvirus overal heeft toegeslagen. Het is wel opvallend dat ik over de buxusrupscolumn (met alternatief!), waar duizenden tuintjes door verruïneerd zijn geen enkele reactie kreeg, noch over mollensterfte.

Deze week de Kweepeer, want die is nu oogstrijp. Dat kun je detecteren met je neus. De keiharde kweepeer gaat dan nl zo lekker ruiken, dat een vrucht genoeg is in de wc of auto als luchtverfrisser! De kweepeer komt meer voor dan menigeen denkt. Er bestaan 2 typen: appelvormige soorten (waarvan het sierstuikje in gemeente plantsoen met rode bloemen en gele appeltjes een voorbeeld is) en de peervormige types, die vaak in bomen en stuiken tot een hoogte van 3-4m groeien.

Bijzonder

De kweepeer stond vroeger in elke (boerderij)tuin. Hoewel zijn vruchten keihard zijn en niet zo te eten, werd hij veel gebruikt in

allerlei gerechten. Het woord marmelade is zelfs afgeleid van het(Portugese) woord kweepeer: Marmelo. De kwee bevat nl veel pectine om jam dikker te maken. Zoals veel andere soorten als de kruisbes en de mispel is de kweepeer in onze gemakscultuur een vergeten soort fruit geworden. In alle boomgaarden die wij aanplanten, zetten we een of meer kweeperen. Dat zijn vaak de enige bomen waarvan het fruit het haalt tot rijpheid! (De andere soorten appels, peren en pruimen worden meestal al onrijp geplukt en na een hap (teleurgesteld) weggegooid en dat 500-1000 keer!). De kweepeer draagt meestal zeer rijk en elk jaar weer. In een aantal bomen moesten we dit warme jaar de takken ondersteunen om ze niet te laten breken (foto). Wij gaan kweeperentaart en jam maken. Wie het ook wil proberen kan in ons winkeltje op Park 2020 een paar vruchten komen halen zolang de voorraad strekt.

Waar

De kweepeer komt oorspronkelijk uit de Kaukasus (wet als walnoot, perzik en mispel). Hij gedijt goed op een neutrale bodem en houdt van zon.

Meldingen van bijzondere dieren en planten kunt u doorgeven aan info@stichtingmeergroen.nl. Persoonlijk kunnen wij u te woord staan op werkdagen bij De Heimanshof, Wieger Bruinlaan 1-7 in Hoofddorp. Alle columns vanaf april 2006 vindt u op www.stichtingmeergroen.nl





Meldingen van bijzondere dieren en planten kunt u doorgeven aan info@stichtingmeergroen.nl .

Persoonlijk kan Franke van der Laan u te woord staan op werkdagen tussen 9:00 en 12.30
en op woensdag tot 17:00 uur bij De Heimanshof, Wieger Bruinlaan 1-7 in Hoofddorp.


Oudere columns:

 

SELECTIEMENU; selecteer op:

categorie
en/of
titel zoekterm

Zoek op titel, vul (een
gedeelte ervan) in:

en/of
maand
en/of
jaar
 
 

SORTEREN: klik op de kopjes in de titelbalk om de sortering te veranderen

 

Blz [ 1 ] Ga naar 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 …>> volgende

thumb

categorie: titel: datum: maand:

open/dicht

 zwavelzwampaddenstoelenZwavelzwam31 aug 2013augustus

Zwavelzwam, 31 aug 2013

 zwavelzwam

Zwavelzwam

Omdat we als MEERGroen het Wandelbos in Hoofddorp in beheer hebben kom ik er elke week. Alle oorspronkelijke bomen in het bos zijn inmiddels 100 jaar oud. Maar elke boomsoort heeft zijn eigen groeisnelheid. Venijnbomen zijn nu 1 m in omtrek en midden in het wandelbos aan de vijver staat een Wilg van ruim 5 m omtrek. Op deze wilg verscheen deze week een grote heldergele paddenstoel, die bij nadere studie een zwavelzwam bleek te zijn. De paddenstoel ruikt niet naar zwavel, maar is helder zwavel geel.

Bijzonder

Het is geen zeldzame soort. Wel is het leuk de ontwikkeling van dit exemplaar te volgen, want in een paar weken kan een zwavelzwam meer dan 10 kilo zwaar worden. Zolang de zwam jong is en groeit, is het een van de meest smakelijke soorten. Het jonge vruchtvlees is wit en

sappig. Oude exemplaren zijn taai. Deze paddenstoel heeft geen lamellen of buisjes, in plaats daarvan is de heldergele onderkant bedekt met kleine poriën waar de vruchtbare vloeistof uit lekt. In Engeland heet hij ‘Chicken of the woods’ en hij schijnt ook echt naar kip te smaken. Het enige probleem is, dat je er allergisch voor kunt zijn. Dus laat hem maar hangen.

Voor de boom is de zwavelzwam geen onverdeeld genoegen. Wanneer een boom wordt aangevallen door de zwam, ontstaat rode rot, een schimmel, waardoor het harthout van de boom krimpt en bovendien roodachtig bruin verkleurt. De stam van de boom wordt langzamerhand steeds verder uitgehold. Op termijn gaat de tak of de boom er dood aan. Het heeft geen zin de tak af te zagen. De schimmeldraden zitten door de hele boom. De schimmel hoeft trouwens niet elk jaar een vruchtlichaam te produceren.

Waar

De zwavelzwam is een parasitaire schimmel van veel soorten loofbomen in de zomer en de vroege herfst. Wilgen, populieren en eiken zijn vaak waardbomen, maar op tientallen andere loofboomsoorten is de zwam aangetroffen en in grote delen van de wereld.

afbeelding niet gevondenvogelsZwartkop6 apr 2014april

Zwartkop, 6 apr 2014

zwartkopIn april barst het voorjaar altijd los. Behalve met de hoge temperaturen dit jaar kun je elk jaar het voorjaar intens beleven door de ontwikkelingen in de natuur nauwlettend te volgen: dan word je in deze tijd van het jaar elke dag weer verrast door nieuwe planten die in bloei komen, insecten die uit hun winterslaap verschijnen of vogels die opeens na 6-9 maanden afwezigheid weer volop in elke tuin zingen. Het bijhouden van deze veranderingen heet met een duur woord: fenologie. Behalve dat je dan elke dag blij verrast wordt (en je veel over de natuur leert) is er de mogelijkheid om dat jaren achter elkaar te doen. Dan leer je bijvoorbeeld wanneer een soort gaat verschijnen en ga je patronen zien die samenhangen met mooi, nat, koud weer en de klimaatverandering. Om je daarbij te helpen

hebben we bij De Heimanshof fenologie boekjes samengesteld, waarin je die aantekeningen kan bij houden (zie www.deheimanshof.nl/jeugd/struinkids/kids-downloads). Zo ontdek je dat elk jaar rond 21 maart de tjiftjaf verschijnt en in de 1e week van april de zwartkop.

Bijzonder

De zwartkop is een van de goed nieuwsverhalen in de natuur. Het is een klein zangvogeltje dat zingt als een merel die op dubbele snelheid wordt afgedraaid. Hij heet zwartkop, maar alleen het volwassen mannetje heeft een zwart petje. Jonge dieren en vrouwtjes hebben een bruin petje. De zwartkop is in 20 jaar tijd bijna 2x zo algemeen geworden en zit bijna in elke tuin waar wat bomen staan: in heel Nederland inmiddels meer dan 200.000 broedparen. De zwartkop is een trekvogel. Hij broedt hier en overwintert in Zuid-Europa, Marokko en Algerije. De laatste jaren heeft deze soort ook Ierland als overwintergebied ontdekt. De zwartkop is in principe een insecteneter, maar eentje die ook zaden en vruchten eet: een alleseter dus. Dat zal zeker hebben bijgedragen aan zijn opkomst in stedelijk gebied.

Waar

De zwartkop is een algemene broedvogel, vooral in parken en bossen met dicht kreupelhout.

 zwartkopmanenvrouwvogelsZwartkop16 mei 2010mei

Zwartkop, 16 mei 2010

 zwartkopmanenvrouw

Het is volop voorjaar en dat betekent o.a. dat de meeste vogels druk bezig zijn met nestelen en het bevechten van een territorium, waarin ze hun jongen veilig groot kunnen brengen. Zangvogels ´bevechten´ hun territorium door luidkeels te zingen. Dat zingen is vooral bedoeld voor andere paartjes van dezelfde soort. Hoe overtuigender een mannetje zingt hoe meer zijn vrouwtje of vrouwtjes zich veilig voelen en hoe meer respect naburige mannetjes voor hem hebben. Eén van de zangvogel- soorten die het goed doet, dicht bij huizen voorkomt, maar toch niet erg bekend is, is de zwartkop. Dat is jammer want hij heeft een prachtige zang, die klinkt als een explosieve vorm van de merelzang. Zwartkop is eigenlijk alleen van toepassing op het mannetje, dat een soort alpinopet op heeft. Zijn vrouwtje

heeft een bruine alpinopet.(zie foto) Zwartkoppen maken een komvormig nest tussen de struiken. Dichte bramenstruiken zijn geliefde nestplaatsen. De nestbouw wordt eerst door het mannetje opgepakt. Hij begint met het ruwe werk en laat vervolgens het vrouwtje voor de afwerking zorgen. Zwartkoppen zijn insecteneters, maar lusten bij gebrek aan beter ook wel stukjes peer, appel, bessen of de krenten en rozijnen uit krentenbrood. De zwartkoppen overwinteren meestal in Zuid-Europa en rond de Middellandse zee en verschijnen in april weer bij ons om te broeden.

Bijzonder

De zwartkop is een van de vogelsoorten die sterk profiteert van het feit dat we de laatste tientallen jaren meer aandacht hebben voor natuurlijk bosbeheer.

Waar

De zwartkop leeft het liefst in gemengde bossen meteen struiklaag en redelijk grote bomen. Veel oudere tuinen voldoen hier ook aan. Alleen al in De Heimanshof broeden tegenwoordig 4-5 paartjes. De zwartkop komt bijna overal in Europa voor tot ver in Siberië, behalve in het hoge noorden.

 zwartewouwvogelsZwarte Wouw14 aug 2015augustus

Zwarte Wouw, 14 aug 2015

 zwartewouw

Een week geleden zag ik in de buurt van de Meerlanden bij Schiphol Rijk een Zwarte Wouw. Dit is een grote donkere roofvogel die in grote delen van de wereld en ook elders in Europa zeer algemeen is, zoiets als de buizerd bij ons. Wereldwijd gezien is de zwarte wouw zelfs de meest verbreide roofvogel. Maar in Nederland is het een zeldzame doortrekker, waarvan 1of 2 broedparen in Brabant bekend zijn al een aantal jaren. Omdat de jongen nu zelfstandig zijn kan het een dier zijn dat op zwerftocht uit Duitsland of Scandinavië hier verzeild is geraakt. Uit waarneming.nl bleek dat mogelijk ook dit exemplaar ook rond die tijd in Heemstede is gesignaleerd. De Zwarte wouw is verwant aan de havik en heeft een duidelijk herkenbare gevorkte staart. De zwarte wouw is voornamelijk een aaseter die zijn kostje soms in de directe nabijheid van mensen bij elkaar zoekt. Ook struint hij graag

vuilnisbelten en visafslagen af omdat daar altijd wel wat eetbaars is. Mogelijk verklaart dat ook z’n nabijheid bij de Meerlanden.

Bijzonder

De zwarte wouw staat er ook om bekend dat hij prooien afpakt van andere roofvogels, ook van reigers en aalscholvers. De soort kan ook uitstekend vissen, waarbij hij visjes grijpt die net onder de wateroppervlakte verblijven. De zwarte wouw komt vaak in groepen voor en heeft in sommige delen van de wereld ( zoals Australië) de rol van gieren op zich genomen. Soms leven ze vooral van verkeersslachtoffers. Als we een wat minder geordend en aangeharkt land hadden zouden er vast meer wouwen ( en andere dieren en planten ) leven

Waar

De Zwarte wouw kom overal voor in Europa, Azië en Australië, maar niet in Amerika. In Nederland is de soort een zeldzame doortrekker. Maar al net over de grens in Duitsland is hij vaak te zien. Vaak cirkelen en ze boven rivieren op zoek naar vis. Maar de zwarte wouw past zich heel makkelijk aan en komt in zeer veel biotopen voor van moeras tot woestijn en gebergtes.

 zwartevlier2metjudasoorplantenZwarte Vlier (2)19 sep 2010september

Zwarte Vlier (2), 19 sep 2010

 zwartevlier2metjudasoor

De zwarte of gewone vlier is een struik die overal voorkomt en 2 columns nodig heeft voor al zijn bijzonderheden. De vlier wordt al vanaf de oudheid als een waardevolle struik beschouwd. Bij elke boerderij werd een vlierstruik geplant. Eén verklaring hiervoor is, dat vliegen over het algemeen de vlier mijden, en dus ook minder gauw zullen binnenvliegen in een keuken of een stal waar een vlier voor deuren of open vensters staat. Medische en culinaire toepassingen zijn er ook legio: De bloesem is transpiratiebevorderend en slijmoplossend en is ook waardevol bij de behandeling van verkoudheden, griepjes en oorontsteking. Vlierbessen helpen bij dezelfde problemen en ze komen ook van pas bij reumatische klachten. Vlierbessensiroop is goed voor de keel bij een verkoudheid en helpt koorts te onderdrukken bij griep. Gekneusde bladeren

bijeengebonden boven een deur of raam houden insecten op afstand. Zowel bloemen als bessen worden gebruikt voor het maken van wijn. De bessen kunnen verwerkt worden tot jenever, jam of gelei en zijn ook geschikt om kleding te verven. Grote hoeveelheden bessen kunnen beter niet rauw gegeten worden aangezien ze licht giftig zijn. Ze bevatten de naar dit geslacht genoemde stof sambunigrine, die door koken onschadelijk wordt. Van bloemschermen kunnen vlierbloesembeignets worden gemaakt. Hiervoor moeten deze in beslag worden gedoopt en daarna in ruim vet worden gebakken. Zoals wel meer met macht beladen bomen en struiken, kreeg de vlier na de kerstening van onze streken een slechte reputatie: zo zou Judas zich aan een vlier hebben opgehangen, die daardoor afbrak en bij de val bleef zijn oor eraan hangen. Dat oor groeit nu nog altijd op oudere vlierstruiken: een (eetbare) zwam die daarom judasoor heet. Zie foto.

Waar

De vlier voelt zich goed in de meeste gronden, met een voorkeur voor een vochtige, (stikstof)rijke, neutrale tot alkalische bodem en een plek in zon of halfschaduw. In de natuur staat de vlier in hagen en bosranden.

 zwartevlier1plantenZwarte Vlier (1)11 sep 2010september

Zwarte Vlier (1), 11 sep 2010

 zwartevlier1

De zwarte of gewone vlier is een struik die overal voorkomt en 2 columns nodig heeft voor zijn vele bijzonderheden. De vlierfamilie kent 25 soorten, waarvan er 3 in Nederland voorkomen. De zwarte vlier bloeit in juni met honderden vlakke roomwitte schermen. Daaruit vormen zich zwarte bessen, die op dit moment volop rijp zijn. De vlier is een struik waarvan de jonge twijgen nauwelijks verhout zijn. De takken bevatten een zacht sponsachtig wit merg. Daardoor zijn deze takken zeer geschikt om b.v. met rietstengels pijlen voor een pijl en boog voor jonge kinderen te maken. De bladeren van de vlier hebben een kenmerkende geur bij kneuzing. Een in de natuur voorkomende variëteit van de gewone vlier is de peterselievlier, die diep ingesneden bladeren heeft en b.v. te vinden is op de dagcamping in het Haarlemmermeerse Bos. De kruidvlier is

een andere soort vlier, die geen echte struik is, maar een vaste plant. Zijn stengels verhouten helemaal niet en de struik wordt hooguit 1.5 m. Deze soort staat veel in De Heimanshof en is in alle delen giftig. De bergvlier is kleiner dan de gewone vlier. Zijn bloemen groeien eerder als trossen dan als schermen en zijn bessen zijn niet zwart maar rood. Deze soort staat in het bomenpad.

Bijzonder

De vlier is na de alruin, de Europese plant met de meest folklore, verhalen en legenden. De Latijnse naam ´Sambucus´ is afgeleid van het Grieks ´sambuke´, dat fluit betekent. Vroeger maakte men fluitjes uit de jonge twijgen, wat je nu nog terug vindt in het woord ´Flierefluiter´. Dat is iemand die tijd genoeg heeft om zich te amuseren met het maken van en spelen op een vlierfluitje. Heel wat kruidenboeken noemen de vlier ´een volledige medicijnkist´: de schors is sterk laxerend, braakverwekkend en vochtafdrijvend. Zijn bladeren werken op de huid verzachtend en wond helend en worden gebruikt bij kneuzingen, verstuikingen, wonden en winterhanden. Zie verder volgende week in Vlier 2.

 zwarteroodstaartplantenZwarte Roodstaart6 jun 2010juni

Zwarte Roodstaart, 6 jun 2010

 zwarteroodstaart

Meestal heb ik het niet op kantoorparken. Maar er is één gunstige uitzondering: Beukenhorst- Oost. Dat komt vanzelfsprekend niet door de gebouwen, die er staan, maar door de bijzondere flora en fauna. In dit park begon b.v. een opmerkelijk opmars van de mooiste Nederlandse orchidee: de bijenorchis. Hoofddorp kent hierdoor misschien wel de grootste populatie van heel Nederland. Ook de aantallen en de schoonheid van de rietorchis, de vleeskleurige orchis, de breedbladige orchis en de moeraswespenorchis mogen er zijn en niet te vergeten de grootste mij bekende groeiplek van de klimopbremraap: een curieuze parasitaire plant. Om die reden loopt de orchideeën route door Beukenhorst-Oost. In dit kantorenpark leeft ook een bijzondere zomergast: de zwarte roodstaart. Deze soort ken ik van vroeger als een hoog in de bergen tussen kale rotsen levende soort, die

zich inmiddels (noodgedwongen) aangepast heeft aan de menselijke dominantie in de natuur en grote kale kantoorgebouwen geadopteerd heeft als surrogaat-bergen. Een aantal paren broedt al jarenlang op de daken van Beukenhorst-Oost. Hij leeft daar van insecten zoals spinnen en duizendpoten. Maar in de herfst eten ze ook vruchten zoals vlierbessen. Het krasserige lied van de mannetjes klinkt heel ijl en vreemd vanaf 20- 30 m hoge kale gebouwen.

Bijzonder

Zwarte roodstaarten broeden in allerlei holten tussen stenen: van rotsen tot ontluchtingsgaten in spouwmuren. Deze vogels hebben een sterke voorkeur voor warme en droge plaatsen. In de ogen van een zwarte roodstaart is een huis precies een rots en een ventilatiekanaal is een uitstekende kloof om in te broeden.

Waar

De zwarte roodstaart heeft een uitgestrekt verspreidingsgebied, dat begrensd wordt door 25 en 58 graden Noorderlengte en door Portugal in het westen en China in het oosten. Vanuit Zuid-Europa heeft deze soort zich ook uitgebreid tot in onze contreien, waar hij aan de Noordelijke rand van zijn verspreidingsgebied leeft.

 zwartepopuliergeniedijkbomenZwarte Populier13 mrt 2011maart

Zwarte Populier, 13 mrt 2011

 zwartepopuliergeniedijk

21 maart is het begin van de lente en nationale boomfeestdag. Ook De Heimanshof doet weer volop mee met de boomweggeefdag. Duizenden bomen staan klaar vanaf 23 maart. Daarom een boom vandaag, en geen boom is Haarlemmermeerser dan de populier. De Geniedijk in Hoofddorp wordt gedomineerd door majestueuze populieren, die daar na de oorlog geplant zijn (zie foto). Dit zijn zwarte populieren: knoestige bomen met machtige brede takken. Zwarte populieren zijn sterk, mede omdat ze inheems zijn. Jammer genoeg voor hen beginnen hun takken al laag en is de groei breed. De mens heeft liever rechte, kale, nog sneller groeiende stammen, die makkelijker te verwerken zijn (tot klompen en papier). Daarom worden er nauwelijks meer zwarte populieren geplant, maar vooral kruisingen van de zwarte en de Amerikaanse populier: de Canadapopulier. Deze cultivars domineren alle nieuwe bomen op de dijk, en veel andere

aanplant van de laatste 50 jaar. Deze ´Canadezen´ zijn veel minder sterk en breken zelfs regelmatig doormidden. De zwarte populier kan meer dan 35 m hoog worden en 100-300 jaar, de Canadese populier 30 m en meestal niet ouder dan een jaar of 75.

Bijzonder

Populieren hebben aparte mannelijke en vrouwelijke bomen en bloeien in april. Mannelijke katjes hebben rode meeldraden. De vrouwelijke katjes blijven tot mei/juni hangen. Het zaad is omgeven door donzig pluis. Sommige bomen produceren zoveel pluis dat het lijkt of het sneeuwt. In Amerika heten populieren daarom ´cotton´ trees. Vanwege brandgevaar en allergie worden er vaak alleen mannelijke bomen aangeplant. Toen boeren in groepen op het land werkten, stonden er overal ´500-el´ bomen om onder te schaften. Een van de laatste 500-el bomen is een (zwarte? ) populier op het land tussen De Aalsmeerderweg en de A4 bij de oprit N201 naar de A4 richting Schiphol.

Waar

De zwarte populieren op de Geniedijk behoren tot een bedreigde inheemse soort. De Canadese populier is een gekweekte niet natuurlijke soort die overal aangeplant staat

 zwarte-ooievaarvogelsZwarte Ooievaar18 apr 2015april

Zwarte Ooievaar, 18 apr 2015

 zwarte-ooievaar

Hoewel er veel slecht nieuws te melden is over biodiversiteit, is het ook niet moeilijk om hartverwarmende verhalen te vinden. Zo rukt de ooievaar steeds verder op en het lijkt slechts een kwestie van tijd tot dat zich een of meer paartjes laat verleiden tot broeden door de keur aan ooievaarspalen die er her en der in de Haarlemmermeer al staan. De lepelaar heeft die stap al gezet, hoewel het aantal paren niet of nauwelijks toeneemt. In de kolonie van de Liede wordt al druk gebroed, maar in Hoofddorp zijn ze nog niet begonnen. Entoen verscheen er 26 maart opeens een wel heel bijzondere langpoot: een zwarte ooievaar. Dit exemplaar, hoogst waarschijnlijk op doortrek heef zich een kleine week op gehouden rond de startbanen van Schiphol.

Bijzonder

Nederland ligt aan het NW puntje van het verspreidingsgebied van de

zwarte ooievaar. Voor 1800 broedde de soort hier wel. Door het verlies van ooibossen langs de rivieren is daar een eind aan gekomen. In de 20ste eeuw was de vogel een schaarse, maar regelmatige gast. Sinds de eeuwwisseling is het een doortrekker die steeds vaker wordt aangetroffen. Het gaat dan om tientallen tot honderden waarnemingen per jaar. Dat gebeurt voor al in augustus als de net uitgevlogen jongen gaan zwerven. Dat er nu al een exemplaar eind maart verschijnt is dus ook bijzonder. In gebieden als de Ooipolder is het een kwestie van tijd voor er een paartje gaat broeden. De zwarte ooievaar leeft vooral van vis, maar eet ook amfibieën en insecten.

Waar

De zwarte ooievaar broedt in een brede strook door Midden Europa en Siberië van Denemarken tot aan de Stille Oceaan en overwintert ten zuiden van de Sahara en de Gobi woestijn. Anders dan zijn verwant de witte ooievaar, die in open weiden broedt, bestaat het leefgebied van de zwarte ooievaar uit bos met open plekken. De zwarte ooievaar leeft onopvallend in dicht, gemengd bos langs stromend water of in de buurt van poelen en plassen met dichte begroeiing, vaak in heuvelachtig gebied.

 zwarteelzenvlag3bomenZwarte Els (3)17 nov 2012november

Zwarte Els (3), 17 nov 2012

 zwarteelzenvlag3

Als reactie op de columns over de zwarte els kreeg ik een aantal meldingen van Lou van der Linde, een natuurfotograaf met een scherp waarnemingsvermogen. In de Groene Weelde kwam hij op en bij de els 2 organismen tegen die beide zeldzaam tot zeer zeldzaam en er nauw verbonden mee zijn.

Elzenvlag

De zwarte els vormt houtige, eivormige vrouwelijke vruchten, ook wel elzenproppen genoemd, die eerst groen zijn en later bruin tot zwart worden. In de winter maakt de boom een zwarte indruk door zijn donkere schors en de elzenproppen, vandaar zijn Nederlandse naam. Op deze elzenpropjes kan soms een gal worden aangetroffen. Deze gal wordt veroorzaakt door een parasitaire schimmel. Deze vestigt zich via sporen in het jonge vrouwelijk elzenkatje. De schimmel zorgt ervoor dat één van de schutbladen

van het elzenkatje een abnormaal groeipatroon vertoont en enkele centimeters lang kan worden. Dit vreemd verschijnsel kreeg de mooie en passende Nederlandse naam 'Elzenvlag' (foto). Heksenbezems in berken worden op soortgelijke wijze door een schimmel veroorzaakt. Deze schimmels produceren of remmen groeihormonen, die de plant aanzetten tot per schimmelsoort karakteristieke uitgroeisels. Elzenvlaggen zijn in de winter bruin gekleurd. In het begin van de zomer is de elzenvlag frisgroen, later geel tot roze, oranjerood tot paarsachtig(zie inzet in foto) . In het najaar wordt de gal net zo bruin of zwart als het rijpe elzenkatje. Op het wimpelvormig uitsteeksel van de elzenvlag ontwikkelen zich dan nieuwe schimmelsporen die door de wind worden verspreid, waarna een nieuwe schimmelcyclus kan starten. Tijdens de wintermaanden blijft enkel de zwarte vlag aan de elzenprop over. Elzenkrulzoom De elzenkrulzoom is een paddenstoel die een symbiotische relatie met de els heeft. Zijn zwamdraden ontvangen suikers van de boom en leveren mineralen terug.(Zie inzet in foto)

Waar

Beide soorten groeien op of aan de voet van elzen langs het voetpad tussen de Big Spotters Hill en de golfbaan.

 zwarteels2bomenZwarte Els (2)10 nov 2012november

Zwarte Els (2), 10 nov 2012

 zwarteels2

Naast de wortelknollen heeft de els nog meer bijzondere eigenschappen. Bij doorzagen, kleurt het witte hout na 5 minuten sterk oranjerood (foto met inzet blad, katjes en elzenproppen). De achtergrond daarvan heeft een anologie met menieverf. Die verf gaat roestvorming op ijzer tegen. Nu groeit de els altijd met zijn voeten in het water en daar liggen permanent schimmels op de loer om het hout aan te tasten. De rode kleur bestaat uit een ijzerverbinding die aan de lucht rood kleurt. De els maakt deze ijzerverbinding die schimmelwerend werkt op dezelfde manier als menieverf. Elzenhout heeft geen hoge kwaliteit. Het is zacht en kan makkelijk bewerkt worden. Maar onder water (buiten bereik van zuurstof) is het bijzonder duurzaam. De palen waar Amsterdam op gebouwd is, bestaan vooral uit elzenhout. Elzen zijn sterke bomen die weinig ziekten en plagen kennen. Een vaste begeleider van de els is het elzenhaantje. De kever leeft ook op de populier, hazelaar en wilg. Elzenhaantjes overwinteren op de grond onder

bladeren en afgestorven plantenresten. Van april tot juni komen ze voor op de bladeren van de els. Hierin worden ronde tot langwerpige gaten gevreten. De vrouwtjes leggen tot 1000 oranje eitjes aan de onderkant van een blad. Uit de eitjes komen na 5-14 dagen olijfgroene, later zwart wordende keverlarven, die zich na 3 weken, vanaf juli, op de grond onder afgestorven plantenresten gaan verpoppen. Na 8-11 dagen komt de nieuwe generatie kevertjes uit. Een ander insect dat in of bij elzen kan worden aangetroffen is de tot 8 cm lang vingerdikke wilgenhoutrups. Deze kan in 2-3 jaar zoveel gaten in het hout vreten dat de boom kan breken. De vraatopeningen van deze rups ruiken naar azijn. Uit de rups komt de wilgenhoutvlinder.

Waar

Elzen horen bij de berkenfamilie. Ze hebben beide lange hangende mannelijke katjes, die zeer veel stuifmeel produceren tbv windbestuiving. Elzen komen verspreid voor op het noordelijk halfrond.

 zwarteelswortelknolvers2

 zwarteels1frankiaalnibomenZwarte Els (1)3 nov 2012november

Zwarte Els (1), 3 nov 2012

 zwarteels1frankiaalni

Een Heimanshof vrijwilliger bracht vorige week een paar curieuze ondergrondse wortelknollen mee uit zijn tuin. Voor een truffel waren deze knollen te los van structuur. Deze ondergrondse woekering leek wel wat op een heksen bezem in een berk. Navraag leerde dat deze knollen afkomstig waren van de wortels van een de algemeenste bomen van Nederland: De zwarte els. Sommige ervan waren zo groot als een mannenvuist (foto) De els tref je heel veel bij oevers aan. Dat komt omdat de zaadjes uit de 'elzenpropjes' op het water tegen de oever drijven en daar kiemen. Zoals altijd zit er achter zowel de wortelknolletjes, maar ook achter de zwarte els een interessant verhaal. Eerst de knollen. Deze worden door de boomwortels gevormd als verblijfplaats van een speciale soort bacteriën. In feite heeft de els (net als de meest vlinderbloemigen) al miljoenen jaren een soort 'veeteelt' ontwikkeld. De boom voorziet deze bacteriën, die alleen een Latijnse naam hebben

(Frankia alni) met een schuilplaats en voedsel in de vorm van suikers en zetmeel. In ruil daarvoor leggen deze bacteriën stikstof uit de lucht vast. En deze stikstof komt beschikbaar voor de boom. Stikstof in de vorm van nitraten is de belangrijkste bouwstof voor eiwitten. Voor een boom die aan de waterkant groeit is dit een belangrijk ecologisch voordeel. Oevers zijn vaak nat en zuurstofloos en onder zuurstofloze omstandigheden treedt verzuring van de grond op waardoor organisch materiaal niet verteerd en er dus weinig of geen mineralen en stikstof beschikbaar komen. In feite heeft de els met deze wortelknollen een eigen kunstmestfabriekje te beschikking, dat dit probleem oplost en waarmee de els dus goed kan concurreren met anders soorten. Zo heeft elke soort kwaliteiten die hem in staat stellen om te overleven onder speciale of minder speciale omstandigheden. Dat elzen stikstof in de grond brengen, is vaak bovengronds te zien aan de rijke ondergroei van brandnetels en bramen. Volgende week meer over de els.

 zwarteelshout